Giriş
Türkiye Cumhuriyeti’nin güncel dış politika yönelimi ve küresel güç dengeleriyle kurduğu ilişki, tarihsel bir devamlılık ile coğrafi zorunluluklar üzerine inşa edilmiştir. Bu sürecin yakın tarihteki en kritik dönüm noktalarından birini, 16-17 Aralık 2004 tarihlerinde gerçekleştirilen Avrupa Birliği (AB) Brüksel Zirvesi oluşturmaktadır. Söz konusu zirvede AB liderlerinin Türkiye ile tam üyelik müzakerelerini 3 Ekim 2005 tarihinde başlatma kararı alması, o dönemin tek kutuplu ve Batı merkezli dünya düzenine eklemlenmenin zirvesi olarak sunulmuştur. Ancak dönemin siyasi aktörleri tarafından büyük bir diplomatik başarı şeklinde nitelendirilen bu karar, gerçekte kendi içinde derin çelişkiler ve yapısal engeller barındıran geçici bir hamleden ibaret kalmıştır. Zirve sonuç bildirisinde ilk kez açıkça yer alan “ucu açık müzakere” ifadesi ve Türkiye’nin önüne bir ön şart olarak konulan Kıbrıs meselesi, Batı’nın Türkiye’yi tam anlamıyla birliğe dâhil etme niyetinde olmadığının ve mevcut entegrasyon sürecinin sınırlarının ilk somut göstergeleri olmuştur.
Brüksel Zirvesi’nin hemen ardından AB, Türkiye’den birliğe yeni katılan on ülkeyi de kapsayacak şekilde Ankara Anlaşması Ek Protokolü’nü imzalamasını talep etmiştir. Bu on ülke arasında, Türkiye’nin resmen tanımadığı ve Kıbrıs sorununun doğrudan tarafı olan Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) de yer almaktaydı. Ankara, müzakere takvimini riske atmamak adına 29 Temmuz 2005 tarihinde protokolü imzalamış; ancak imzanın yanına uluslararası hukuka uygun, bağlayıcı bir resmi deklarasyon eklemiştir. Türkiye bu bildiriyle, Gümrük Birliği’ni genişleten imzanın GKRY’yi adanın tek meşru hükümeti olarak tanıma anlamına gelmediğini tüm dünyaya ilan etmiştir. Bu diplomatik hamle, AB’nin “üye ülke dayanışması” arkasına sığınarak sergileyeceği tek taraflı tutumun, ardından gelecek kurumsal tıkanmanın ve müzakerelerin fiilen durmasının ilk büyük kırılma noktasını oluşturmuştur. Bu çalışmada; Brüksel Zirvesi ile başlayan söz konusu kırılma süreci, Kıbrıs kördüğümü, değişen küresel güç dengeleri, Çin-Rusya bloklaşması ve Türkiye’nin tarihsel denge politikası ekseninde özelden genele doğru genişleyen analitik bir çerçevede ele alınacaktır.
1. Kıbrıs Kördüğümü: Annan Planı’ndan Siyasi ve Hukuki Ambargolara
2004 yılı, Kıbrıs adasının ve genel anlamda Türkiye-AB ilişkilerinin geleceğini şekillendiren en kritik gelişmelere sahne olmuştur. Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Kofi Annan tarafından hazırlanan; adada iki toplumun siyasi eşitliğine, dönüşümlü başkanlık sistemine ve dengeli bir parlamento yapısına dayanan kapsamlı çözümü öngören Annan Planı, 24 Nisan 2004 tarihinde adanın her iki tarafında eş zamanlı olarak halk oylamasına sunulmuştur. Kıbrıs Türk halkı, uluslararası izolasyonların sona ermesi ve barışçıl bir gelecek inşası adına %65 oranında “Evet” oyu kullanırken; Kıbrıs Rum halkı, adanın refahını ve yönetim yetkisini Türklerle paylaşmayı reddederek %76 oranında “Hayır” oyuyla planı reddetmiştir. Bu tablo, adadaki çözümsüzlüğün asıl kaynağının hangi taraf olduğunu uluslararası kamuoyu önünde açıkça ortaya koymuştur.
Firuze TÜRKOĞLU
Yazının tamamını BURADAN okuyabilirsiniz.
