Günümüzde dijital teknoloji büyük ölçüde gelişmeye başlamıştır. Dijital gelişmelerin artmasıyla birlikte yapay zeka desteği daha da etkili hale gelmeye ve toplumu da çeşitli şekilde etkilemeye başlamıştır. Yapay zeka sistemlerinin kamu ve özel alanlarda kullanılmaya başlanması demokrasi ve özgürleşme açısından büyük beklentilere sebep olmuştur. Ancak, zamanla teknolojik gelişmelerin sadece bireysel olarak değil de aynı zamanda devletler içinde çeşitli gözetim ve kontrol açısından kullanılabilecek sistemler olduğunun farkına varılmıştır.(Aras,Altuğ,2026)
Çin’de dijital gelişmelerin hızla yayıldığı ve geliştiği ülkelerden biridir. Özellikle 21. yüzyılda Çin , ekonomik gelişmeler göstererek stratejik bir konuma gelmiştir, Dijital teknolojilerin hızla gelişmesi sebebiyle Çin yapay zekayı büyük ölçüde kullanmaya başlamış ve gerek Çin halkı, gerekse Doğu Türkistan’da Uygur Türkleri üzerinde teknoloji odaklı kontrol mekanizmaları geliştirmiştir.
Doğu Türkistan’da Uygulanan Dijital Diktatörlük
Doğu Türkistan, tarih boyunca doğu ile batı arasında çeşitli kültürlerin ,medeniyetlerin, ticaretin ve dinlerin kesiştiği noktada bulunmaktadır(Ergenç,Rehemutula,2025:50). Üstelik, Doğu Türkistan denizlerden en uzak bölgelerin arasındadır ve etrafı yüksek dağ ve çöllerle çevrilidir. Coğrafi konumu nedeniyle önemi artmaktadır. Aynı zamanda Doğu Türkistan, günümüzde Çin tarafından Uygurlara yönelik uygulanan siyasi, askeri, ekonomik ,sosyal ve dini politikalarla gündeme gelmektedir. Bugün Doğu Türkistan halkının çoğunluğu Türk’tür. Ek olarak, Uygur Türkleri başta olmak üzere Kazak ,Kırgız ,Özbek ,Tatar Türkleri de bu bölgede yaşamaktadır. Doğu Türkistan, geçmişten beri Uygur Türkleri’nin ana vatanı olmasının yanı sıra diğer medeniyetlere katkıda bulunan önemli yerlerdendir (Ergenç,Rehemutula,2025).
Kadim Doğu Türkistan, bugün ne yazık ki Çin’in baskıcı politikalarının uygulama alanı hâline gelen bir bölge olmuştur. Çin’in geleneksel otoriter politikaları günümüzde teknolojik gelişmelerle beraber daha da derinleşmiş ve daha fazla insan hakları ihlallerine sebebiyet vermiştir.
Dijital teknolojilerin gelişmesiyle birlikte dijital otoriterlik kavramı daha da belirginleşmeye başlamıştır. 2000’lerden itibaren belirginleşmeye başlayan dijital otoriterlik kavramı yapay zekanın da yükselişe geçmesiyle birlikte dijital araçlar ve veri temelli sistemler aracılığıyla dönüşerek yeniden yapılanmıştır. Gözetim, internet erişiminin kesilmesi, dijital kimlik sistemleri ve biyometrik veri toplama gibi araçlar geleneksel yöntemlere göre daha az maliyetle daha az görünür biçimde uygulanmaktadır. Çin ekonomik olarak gücünün artmasıyla birlikte küresel alanda daha fazla görünür olmaya başlamıştır. Aynı zamanda Doğu Türkistan, (Çin açısından Sincan Uygur Özerk Bölgesi) de Çin için iç siyaset problemi haline gelmiştir. Çin, teknolojik ve dijital gelişmeler vasıtasıyla Doğu Türkistan’daki Uygur Türkleri’ne ve Müslüman azınlıklara yapay zeka destekli çeşitli gözetim politikaları uygulamaktadır. Böylece, bu dijital gözetim politikaları halk üzerinde pek çok sosyal ve psikolojik sorunla beraber çeşitli insan hakları ihlallerine de sebep olmaktadır.
Çin’in Sosyal Kredi Sistemi Uygulamaları
Günümüzde insanlar, teknoloji ve yapay zeka sistemleri gibi dijital gelişmeler vasıtasıyla farkında olmadan gözetim mekanizmaları içerisinde yaşamaktadırlar. Çin bu alanı daha da ileri boyuta taşıyarak bir sistem haline getirmiş ve insanlar üzerinde bir dijital gözlem ve baskı sistemini uygulamaya sokmuştur.
“Sosyal Kredi Sistemi” fikrinin başlangıcı 1970’li yıllara dayanmaktadır.Sosyal kredi sistemi ile hükümet güven ortamı sağlamayı ve gıda güvenliğinden finansal hizmetlere kadar olan çeşitli sorunları çözmeyi gerekçe gösteriyordu. Bu sistemin işleyişi çeşitli uygulamalar kullanılarak (WeChat,Alibaba gibi uygulamalar) ve şehrin her yerinde bulunan kameralar vasıtasıyla insanların her anının izlenmesine dayanıyor (Topçu,2020). Bu sistemin ana mekanizmasını kara ve kırmızı listeler gibi bazı listeler oluşturmaktadır. Kara listeler, ticari ve sosyal kuralları ihlal eden bireylerden oluşmaktadır. Kırmızı listeler ise yasalara uyan işletmelerden ve bireylerden oluşmaktadır. Böylece, bu listeler vasıtasıyla insanlar ayrıştırılıp puanlanmaktadır ve çeşitli kısıtlamalara tabii tutulmaktadırlar. Örneğin, bazı bölgelerde yayaların kırmızı ışıktan geçmesi, metrolarda yemek yenmesi gibi davranışlardan dolayı uçak ve tren bileti almasına izin verilmemiştir (Keyvan,2022).
Çin’de uygulanan sosyal kredi sistemi nedeniyle birçok insan kötü şartlarda, sokaklarda yaşamaya mecbur bırakılıyor. Çünkü sosyal kredi sistemi yapılan puanlama sistemiyle nedeniyle düşük puanlı bireyleri toplum dışında bırakıyor. Sistem, özellikle trafik kurallarına uyum ,sosyal medyada yapılan paylaşımlar, borçların ödenip ödenmediği ve finansal hareketler gibi alışkanlıkları takip ediyor. Böylece, yapılan puanlama ile birlikte yüksek puanlı kişiler daha kolay vize işlemleri ve kredi kolaylığı gibi avantajlardan yararlanırken düşük puanlı bireylere uygulanan yaptırımlar sistemin karanlık yüzünü ortaya çıkarıyor. İnsanlar 500 milyon kamera ile takip ediliyor ve kara listeye alınanlar en temel ihtiyaçlar olan barınma ,yemek yeme gibi ihtiyaçlarını karşılayamayarak sokakta yaşamaya mecbur bırakılıyor. Ayrıca kameralar insanları her an izlemeye devam ediyor. Sokakta, binalarda ve köylerde binlerce kamera var .Bu kameralarda yüz tanıma sistemleri de olduğu için kimin nereye gittiği ve kiminle konuştuğu anında bilgisayarlara kayıt olarak düşer. Aynı zamanda, insanların telefonlarına zorla bazı programlar yükletiliyor ve kimin kimle telefonda konuştuğu ,kimin dini kitap okuduğu takip ediliyor. Böylece bu kullanılan casus programlarla insanlar tespit ediliyor ve kısıtlanıyorlar. Hatta normal bir insanın günlük hayatta yaptığı sıradan işler bile şüpheli olarak görülüyor. Örneğin, fazla market alışverişi yapmak, tanıdığı birine para göndermek veya caminin önünden geçmek gibi davranışlar sistem tarafından şüpheli olarak gözüküyor. Çin aynı sistemi kendi vatandaşlarına da uyguluyor ancak Doğu Türkistan’da ceza çok daha farklı işliyor. Çin , güvenilir gördüğü veya tehlikeli bulduğu vatandaşları kendi içinde sınıflandırıyor. Ancak, Doğu Türkistan’da Çin’in istemediği en ufak kontrolsüzlük insanların toplama kampına gönderilmesiyle sonuçlanıyor. Aynı zamanda, camiye gidemeyen, Kur’an-ı Kerim okuyamayan Uygur Türkleri evlerinin arka kapısından çıktığında ya da fazla elektrik tükettiğinde bile toplama kampına gönderilmekle tehdit ediliyorlar. Bunlara ek olarak, Çin kendi kültürüne ait yeni yılı kutlamalarına Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türklerini de dahil etti ve mutluluk seviyelerini puanladı. Puanlama kriteri ise gülümseme oldu ve gülmeyenler şüpheli sayıldı. Gülümsemediği tespit edilen Uygur Türkleri hakkında işlem yapıldığı öğrenildi. Böylece, bu tarz uygulamalarla asimilasyon politikaları uygulanıyor ve dini inançlar hedef alınıyor, günlük yaşamları sıkı denetim altında tutuluyor. Toplama kamplarından kurtulduktan sonra yapılan röportajlarda baskıcı politikaların yanısıra emeklerinin de sömürüldüğü ortaya çıkıyor. Uygu görüntülerine göre toplama kamplarının yanına Uygurların köle gibi çalıştırıldığı çoğunluğu tekstil fabrikası olan yapıların inşaa edildiği ortaya çıktı.
Uygur Türkleri’nin Zorla Çalıştırılması ve Boykotlar
Perakende devleri olan Nike ve H&M ,pamuk üretiminde Uygurların zorla çalıştırıldığı iddialarına ilişkin endişelerini dile getirdi ve bu durum Çin’de tepkiye sebep oldu ve birçok Çinli boykot çağrısında bulundu ve e-ticaret platformları H&M’i satıştan kaldırdı. Devamında birçok Batı ülkesi Çin’ e yaptırımlar uyguladı. Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü (ASPI) tarafından yayımlanan raporda,2017-2019 yıllarında, bir kısmı doğrudan toplama kamplarından alınan Sincan Uygur Özerk Bölgesin’nden 80 binden fazla Uygur Türkü’nün aralarında Nike,Apple ,BMW ,Huawei’nin bulunduğu 83 tanınmış markanın tedarik zinciri olduğu ileri sürülen fabrikalara zorla gönderildiğini ortaya koydu. Spor giyim markası Nike için spor ayakkabı üreten bir fabrikanın dikenli telle çevrildiği ve fabrikanın gözetleme kulesi ,kameralar ve polis kulübelerinin bulunması raporda vurgulandı.H&M ve Nike ,her iki şirkette yarı ayrı yaptığı açıklamalarda ,Uygurların Sincan’da pamuk toplamaya zorlandığı yönündeki haberlerden endişeli olduklarını ve bölgeden ürün tedarik etmediklerini dile getirdiler. Ancak, Çin Sincan pamuğunu boykot etme söylentilerini yaydıklarını hemde Çin’de para kazanmaya devam ettiklerini söyleyen bir yazı yayımladı. Böylece,Çin’de devlet medyası o zamandan beri Sincan pamuğunu savunmak ve markaları eleştirmek için kampanyalar başlattı.
Begüm EROL
KAYNAKÇA
Aras, ilhan – Günar, Altuğ. “Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki Dijital Gözetimi ve Dini Uygulamaları”. Kocatepe islami ilimler Dergisi 9/Özel Sayi (Haziran 2026), 96-108.
Ergenç, Selinay ve Rehemutula, Abudurexiti (2025). Çin’in Doğu Türkistan Politikaları: Yeni ipek Yolu Projesi ve Asimilasyon, Uluslararası Uygur Arastırmaları Dergisi, Say1: 2025 /26, s. 49-62
Keyvan, Ö. Z. (2022). Çin’in Sosyal Kredi Sistemi: Veri Odaklı Toplumda Ahlaki Yönetimin İnşası. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 23(1), 143-166.
Topcu, N. (2020). Orwell’ın 1984’ü Çin’de Gerçek Mi Oluyor? Sosyal Kredi Sisteminin Geçmişi, Bugünü ve Geleceği. İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 684-695.
https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56519411
https://www.barandergisi.net/once-somuruyor-sonra-zulmediyor-kizil-cinin-dijital-diktatorlugu
https://www.uygurhaber.com/ci%cc%87nden-uygurlara-zorunlu-mutluluk-gulmeyene-sorusturma
