Ekonomik Çöküşten Uluslararası Müdahaleye
Arnavutluk, 1991 yılında Enver Hoca’nın kurduğu aşırı izolasyonist komünist rejimden çıktığında Avrupa’nın en yoksul ve dış dünyaya en kapalı ülkesi konumundaydı. Serbest piyasa ekonomisine ve demokrasiye hızlı, hazırlıksız ve denetimsiz bir şekilde geçiş yapılması, tarihsel süreçte farklı dönemlerde önemli kitlesel olaylara ve toplumsal çalkantılara zemin hazırladı; nitekim bu durum 1997 yılında ülkeyi sadece ekonomik değil, kurumsal olarak da tamamen çökerten piramit krizlerine (iç savaşa) sürükledi. Yakın tarihin bu en büyük ve en yıkıcı travmasının izleri hâlâ hissedilirken, son yıllarda ise artan yolsuzluk iddiaları, ekonomik sıkıntılar ve bunlara bağlı olarak tetiklenen hükümet karşıtı protestolar ülkenin gündemindeki yerini korumaktadır. Peki, halkı sokaklara döken olayların arkasında ne yatıyor?
1. 1997 Arnavutluk İsyanı: “Piramit Şirketler” Felaketi
Olayların Başlıca Nedenleri:
- Piramit Finansal Şemalar (Ponzi Düzeni): 1990’ların ortasında ülkede faaliyete geçen finansal şirketler, halka aylık %20 ila %100 arasında değişen akıl almaz faiz oranları vaat etti. Bankacılık sisteminin zayıf olması nedeniyle halk; evlerini, arsalarını ve tüm birikimlerini bu şirketlere yatırdı.
- Şirketlerin İflası ve Servet Kaybı: 1996 yılının sonuna gelindiğinde bu piramit sistem çöktü. Arnavutluk nüfusunun neredeyse üçte ikisi tüm birikimlerini kaybetti. Toplam zararın ülke GSMH’sinin yarısına ulaştığı tahmin ediliyor.
- Devlet Güveninin Yıkılması: Dönemin Başbakanı Sali Berisha ve hükümetinin bu şirketleri desteklediği ve siyasi finansman sağladığı iddiaları, halkın devlete olan güvenini tamamen bitirdi.
- Silah Depolarının Yağmalanması: 1997 başında Vlora şehrinde başlayan protestolar kısa sürede ülkenin güneyine ve ardından tümüne yayıldı. Ordu ve polis düzeni çöktü; devletin silah depoları yağmalandı. Yaklaşık 650.000 ağır silah sivil halkın eline geçti ve ülke fiilen bir iç savaşa sürüklendi.
Olaylar neticesinde yaklaşık 2.000 kişi hayatını kaybetti. BM (Birleşmiş Milletler) öncülüğünde Türkiye’nin de aktif katıldığı Barış Gücü müdahalesiyle ülkede düzen ancak aylar sonra sağlanabildi.
2. Devlete Karşı İsyan, Kışlaların Yağmalanması ve Göç Krizi
1997 yılının Ocak ayında güneydeki Vlora şehrinde başlayan protestolar kısa sürede kontrolden çıktı. Halk sadece dolandırıcılardan değil, bu şirketleri koruyan devletten de hesap sormak istiyordu.
- Ordu ve Polisin Dağılması: Güvenlik güçlerinin çoğu aylardır maaş alamıyordu ve birçoğu da kendi birikimlerini piramit şirketlerde kaybetmişti. Bu nedenle emniyet güçleri protestoculara müdahale etmeyi reddetti ve birliklerini terk etti.
- Silah Depolarının Yağmalanması: Ülke genelinde bulunan yüzlerce askeri mühimmat deposunun kapıları kırıldı. Kalaşnikoflar, ağır makineli tüfekler, roketatarlar ve hatta uçaksavarlar sivil halkın eline geçti. Tahminen 650.000’den fazla silah ve milyonlarca mühimmat yağmalandı.
- Çetelerin Egemenliği: Ülkenin güneyi tamamen muhaliflerin ve silahlı yerel milislerin/çetelerin denetimine girdi. Cezaevlerinin kapıları açıldı, kayıtlar ve mahkeme binaları yakıldı. Ülke fiilen bir “başarısız devlet” (failed state) haline geldi.
- Genç Nüfusun Beyin Göçü ve Ekonomik Darboğaz: Yüksek işsizlik oranları ve düşük ücretler nedeniyle özellikle genç nüfusun Batı Avrupa ülkelerine (özellikle İngiltere ve Almanya) yoğun göç etmesi, toplumsal huzursuzluğu artıran ana unsurlardandır.
Gülten PAMUK
Yazının tamamını BURADAN okuyabilirsiniz.
