Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkiler, 1915 olaylarına ilişkin farklı tarihsel anlatılar ve uluslararası alandaki tartışmalar, Türkiye ile Ermenistan arasında kalıcı bir güven ortamının oluşmasını uzun süre engellemiştir. Bölgesel çatışmalar ve karşılıklı güvensizlik nedeniyle uzun yıllar boyunca iki ülke arası ilişkiler gergin bir zeminde ilerlemiştir. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Azerbaycan ile Ermenistan arasında ortaya çıkan Dağlık Karabağ sorunu bu gerginliği daha da derinleştirmiştir. Türkiye’nin 1993 yılında Azerbaycan’a destek amacıyla Ermenistan sınırını kapatması, Türkiye’nin bu meselede bölgesel dengeleri gözeterek hareket ettiğini göstermiştir. Bu süreçten itibaren Türkiye Ermenistan ilişkileri fiilen askıya alınmış, taraflar arasında diplomatik temaslar sınırlı kalmıştır. Ancak son yıllarda Güney Kafkasya’da yaşanan dönüşümler ve İkinci Karabağ Savaşı güç dengelerini ve düzenlemelerini değiştirmiştir. Bu konu Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkilerin yeniden ele alınmasına zemin oluşturmuştur. Özellikle Türkiye ile Ermenistan arasında bugün konuşulan normalleşme süreci, başından itibaren Azerbaycan faktörüyle birlikte ele alınmaktadır.
2020 yılında gerçekleşen İkinci Karabağ Savaşı, Azerbaycan’ın savaş sonucunda topraklarının büyük bir bölümünü geri alması, bölgede yeni bir dönemin başlamasına neden olmuştur. Türkiye’nin Azerbaycan’a verdiği güçlü siyasi ve askeri destek, iki ülke arasındaki ilişkileri daha da yakınlaştırmıştır. Bu süreçten sonra Türkiye ile Ermenistan arasında normalleşmeye yönelik adımların atılması, iki kardeş ülkenin dengeleriyle doğrudan bağlantılıdır. Türkiye Ermenistan normalleşme süreci kapsamında taraflar özel temsilciler atamış, karşılıklı görüşmeler yapılmış ve kapatılan uçuşlar açılmış, doğrudan uçuşlar başlatılmıştır. Türkiye açısından bu süreç, bölgesel istikrarın sağlanması ve bölgede kalıcı barışın tesis edilmesi amacıyla yönetilmektedir. Ermenistan için ise normalleşme, uzun süredir yaşadığı ekonomik ve diplomatik yalnızlıktan çıkma fırsatı olarak görülmektedir. Ancak bu sürecin ilerleyişi, Azerbaycan’dan bağımsız değildir.
Azerbaycan yönetimi, Türkiye ile Ermenistan arasındaki normalleşmeye tamamen karşı çıkmamaktadır. Resmî söylemlerde, bu sürecin bölgesel barışa katkı sağlayabileceği ifade etmektedir. Ancak Azerbaycan, normalleşmenin kendi çıkarlarını zedelememesi gerektiğini , kendi çıkarlarının göz önünde bulundurulması gerektiğini açıkça ifade etmektedir. Özellikle Ermenistan’ın Karabağ sonrası ortaya çıkan yeni durumu kabul etmesi ve Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü tanıması, Bakü açısından temel bir beklentidir. Türkiye’nin Ermenistan’la attığı adımları Azerbaycan ile koordinasyon içinde yürütmesi, Azerbaycan’ın sürece temkinli yaklaşmasının en önemli nedenidir.
Azerbaycan kamuoyunda ise normalleşme sürecine yönelik daha hassas bir yaklaşım görülmektedir. Karabağ Savaşı’nın etkileri toplumda hâlâ canlılığını korumaktadır. Bu nedenle Türkiye’nin Ermenistan’la hızlı bir normalleşme sürecine girmesi, bazı çevrelerde rahatsızlık yaratmaktadır. Özellikle Ermenistan’ın Azerbaycan ile kapsamlı bir barış anlaşması imzalamadan Türkiye ile ilişkilerini normalleştirmesi, kamuoyunda eleştirilmektedir. Bu durum, Ermenistan’ın ödüllendirildiği algısına yol açmaktadır. Türkiye’deki Azerbaycan lobisi ise bu sürece daha net ve eleştirel bir şekilde yaklaşmaktadır. Azeri lobisi, “iki devlet, tek millet” anlayışı çerçevesinde Türkiye’nin dış politikasında Azerbaycan’ın hassasiyetlerinin öncelikli olması gerektiğini savunmaktadır.
Bu çevrelere göre Türkiye Ermenistan normalleşmesi, Azerbaycan Ermenistan barış sürecinden ayrı düşünülmemelidir. Normalleşmenin ancak Ermenistan’ın Azerbaycan’a yönelik somut ve kalıcı barışa yönelik adımlar atmasıyla anlamlı ve kabul edilebilir olacağı savunulmaktadır. Azerbaycan lobisinin tepkileri, yalnızca duygusal bir dayanışmadan ibaret değildir. Bu tepkiler aslında siyasi ve stratejik kaygılara dayanmaktadır. Türkiye’nin Ermenistan ile normalleşme sürecini bir baskı aracı olarak kullanması gerektiği savunulmaktadır. Özellikle bölgesel ulaşım hatları ve Zengezur Koridoru gibi projeler, Azerbaycan açısından büyük önem taşımaktadır. Bu tür adımların atılması, normalleşme sürecinin Azerbaycan tarafından daha olumlu karşılanmasını sağlayabilecek unsurlar arasında görülmektedir.
Sonuç olarak Türkiye ile Ermenistan arasındaki normalleşme süreci, Güney Kafkasya’da barış ve istikrar arayışlarının önemli bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Ancak bu süreç, tarihsel sorunlar ve özellikle Karabağ meselesinin etkileri dolayısıyla hassas bir şekilde, titizlikle ilerletilmektedir . Azerbaycan, Türkiye Ermenistan normalleşmesine tamamen karşı çıkmamakta, fakat sürecin kendi güvenlik ve siyasi çıkarlarıyla uyumlu şekilde yürütülmesini beklemektedir. Azerbaycan’ın normalleşmeye yönelik tutumu temkinli ve koşullu şekilde ifade edilmektedir. Türkiye açısından ise normalleşme süreci bölgesel barış hedefiyle yönetilmekte ve süreç içerisinde Azerbaycan ile arasındaki diplomatik ilişkiler de hassasiyetle gözetilmektedir. Türkiye’deki Azeri lobisi ve kamuoyu da bu noktada sürece dikkatle yaklaşmakta ve Karabağ sorununun göz ardı edilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu durumda Türkiye Ermenistan normalleşmesi, ancak Azerbaycan’ın hassasiyetleri dikkate alındığı ve bölgesel dengelerle uyumlu ilerlediği ölçüde kalıcı ve sürdürülebilir bir nitelik kazanabilecektir.
KAYNAKÇA
Ersavcı, N. M. (2025, 29 Mayıs). Türkiye–Ermenistan normalleşme süreci: Fırsatlar, engeller ve yol haritası. [tepav].
Hasanoğlu, M., Memmedov, A., & Maharramov, B. (2020). İkinci Karabağ Savaşı Sonrası Azerbaycan-Türkiye İlişkileri. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 3(3), 522-529.
Nalcı, A. (2025, 3 Ocak). 2024’e bakış/Türkiye-Ermenistan: Normalleşme sürecinde üçüncü perde. Agos. https://www.agos.com.tr/tr/haber/2024-e-bakis-turkiye-ermenistan-normallesme-surecinde-ucuncu-perde-31682
Sayan, P. (2022, 31 Temmuz). Türkiye ve Ermenistan arasındaki normalleşme sürecinde sivil toplum nerede? DEMOS Araştırma Kolektifi. https://demos.org.tr/turkiye-ve-ermenistan-arasindaki-normallesme-surecinde-sivil-toplum-nerede/
Tecimer, T. (2025, 7 Ekim). Türkiye-Ermenistan ilişkileri normalleşme sürecinde tarifeli uçuşlar. Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM). https://avim.org.tr/tr/Yorum/TURKIYE-ERMENISTAN-ILISKILERI-NORMALLESME-SURECINDE-TARIFELI-UCUSLAR
Elifnaz SUBAŞI – SvS Stajyeri
