Avrupa güvenlik mimarisi, Soğuk Savaş sonrası dönemde büyük ölçüde istikrar ve iş birliği ekseninde yeniden yapılandırılmıştı. Mimarinin sürdürülebilirliği, sadece askeri değil, diplomatik ve ekonomik dayanışma kapasitesine de bağlıdır. 2014’te Kırım’ın ilhakı ve 2022’de başlayan Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgali, kıtada güvenlik algılarını kökten değiştirdi. Ukrayna Savaşı’nın evrileceği yön, büyük ölçüde Batı’nın askeri ve siyasi desteğinin istikrarına bağlıdır. Avrupa ülkeleri arasındaki bu askeri kapasite artışları ve yeni güvenlik stratejileri, Ukrayna’nın savunma pozisyonunu doğrudan etkilemektedir. Savaş, yalnızca iki ülke arasındaki bir çatışma değil; aynı zamanda Avrupa’nın güvenlik mimarisini ve transatlantik ilişkileri yeniden şekillendiren yapısal bir krizdir. Bu süreçte NATO, 2022 Madrid Zirvesi’nde kabul ettiği Yeni Stratejik Konsept ile tehdit algısını güncellemiş ve kolektif savunma anlayışını yeniden merkeze almıştır.
UKRAYNA SAVAŞI VE AVRUPA GÜVENLİK KRİZİ
Avrupa’nın dış güvenlik mimarisinin temel varsayımları Rusya-Ukrayna Savaşı ile sarsılarak zorunlu bir değişim ve dönüşüm sürecine girmiştir. Sonrasında yakın çevresinde ve dünyanın geri kalan bölgelerinde siyasi, askeri ve ekonomik rakipleriyle olan mücadelesi çerçevesinde küreselleşmenin Rusya’nın güvenliğine etkileri, Rusya Federasyonu’nun küreselleşme karşısındaki ve NATO’nun doğuya doğru genişlemesi karşısındaki tutumu değerlendirilmiş. Rusya, NATO’nun doğuya doğru genişlemesini kendi ulusal güvenliğine yönelik doğrudan bir tehdit olarak algılamakta Ukrayna krizi Avrupa güvenliğindeki yapısal sorunların nedeni olmaktan ziyade bir sonucu olarak kabul edilmelidir.NATO dolayısıyla ABD’nin nükleer gücü, siyasi zeminini Avrupa’da sınırların zorla değişmeyeceği ilkesi, Kıta devletleri özelinde ise ulusal ordular ve AB’nin kurumsal araçları oluşturmaktadır. NATO’nun genişleme politikası, ittifaka üye olan devletler açısından savunma amaçlı görülürken; Rusya açısından kuşatma ve çevreleme stratejisi olarak algılanmaktadır. Bu Avrupa kıtasında askeri gerilimi tırmandırmış. Güvenlik kaygılarını artırmış; NATO’nun doğu kanadı askerî olarak güçlendirilirken savunma bütçelerinde büyük artışlar yaşanmıştır. Savaş enerji güvenliğini riske atmış, Avrupa ülkelerinin Rus doğalgazına bağımlılığı, stratejik zayıflığı ortaya çıkarmış.
NATO’NUN 2022 YENİ STRATEJİK KONSEPTİ
NATO müttefiki ülkelerin liderleri, İttifak’ın mevcut sınamalar ve geleceğin meydan okumaları karşısındaki yönünü belirleyen temel politika belgesi niteliğindeki yeni Stratejik Konsept’i 29-30 Haziran 2022 tarihlerinde gerçekleşen Madrid Zirvesi’nde kabul etti. 2022 Stratejik Konsepti, Rusya’nın Ukrayna’ya 24 Şubat 2022 tarihinde başlattığı istila harekâtıyla savaşın Avrupa kıtasına geri döndüğü son derece kritik bir döneme rastlıyor. Yeni Stratejik Konsept belgesinde Rusya, Atlantik İttifakı’nın güvenliğine en büyük doğrudan tehdit olarak nitelendiriliyor. Diğer taraftan önceki belgede yer almamasına rağmen İran ve Kuzey Kore’nin nükleer ve balistik programlarını geliştirmeye devam ettikleri; Suriye, Kuzey Kore ve Rusya’nın ise devlet-dışı silahlı aktörlerle birlikte kimyasal silah kullandıkları belirtiliyor. NATO’nun temel misyonları ise korundu. Buna göre İttifakın üç temel misyonu devam edecek. Bunlar: caydırıcılık ve savunma, kriz engelleme ve yönetme ile iş birlikçi güvenlik. Teknolojik boyutta uzay ve siber uzay alanlarına kesintisiz erişimin etkin bir savunma ve caydırıcılık için asli olduğu ifade edilir. NATO’nun yeni stratejik konseptinde Rusya’ya atfedilen rol radikal bir değişim geçirmiş durumda. Artık Rusya’nın –düşmanca politika ve eylemlerinden dolayı- önceki belgede olduğu gibi bir partner statüsünde görülemeyeceği net şekilde ifade ediliyor. Yeni konsept Rusya’yı, müttefiklerin güvenliği ve Avro-Atlantik bölgesinin barış ve istikrarı için en önemli ve direkt tehdit olarak niteliyor. Rusya’nın korkutma, yıkıcılık, saldırganlık ve ilhak politikalarıyla doğrudan hakimiyet ve etki alanları kurmaya çalıştığı belirtiliyor. Kurallara dayalı uluslararası düzeni aşındırmaya çalıştığı ifade edilen Rusya’nın nükleer kuvvetlerini modernize ettiği, nükleer korkutma politikası izlediği, konvansiyonel, siber ve hibrit araçlar kullandığı belirtiliyor. Rusya’nın Kuzey Atlantik bölgesindeki faaliyetlerinin NATO için stratejik bir -meydan okuma teşkil eder. Rusya’nın saldırganlığını durdurmaması ve uluslararası hukuka göre hareket etmemesi Rusya’nın en büyük ve doğrudan tehdit olarak tanımlanmasını sağlar.
AVRUPA BİRLİĞİ’NİN GÜVENLİK POLİTİKALARINDA DEĞİŞİM
Rusya’nın saldırgan politikaları ve Ukrayna işgali, Avrupa Birliği’nin savunma politikalarında gelişimi beraberinde getirmiştir. AB, işgal girişimi sonrasında Rusya’yı mali yaptırımlar içerisinde bırakmayı düşünse de özellikle AB ülkelerinin enerji bağımlılığı bu yaptırımların sönük kalmasına sebep olmuştur. AB, “Stratejik Pusula” belgesi ile savunma alanında daha koordineli ve güçlü bir yapı oluşturma hedefini ortaya koymuştur. Stratejik Pusula, AB’nin güvenlik ve savunma politikasını 2030 yılına kadar güçlendirmeyi amaçlayaniddialı bir eylem planıdır. Aynı zamanda ortak, ileriye dönük bir stratejik kültüre doğru ilerlemeyi hedefleyen bir AB güvenlik ve savunma stratejisidir. Stratejik Pusula’nın amacı, AB’yi daha güçlü ve daha yetenekli bir güvenlik sağlayıcısı haline getirmektir Bu Stratejik Pusula, AB’nin stratejik özerkliğini ve değerlerini ve çıkarlarını korumak için ortaklarıyla çalışma yeteneğini artıracaktır.
SONUÇ
Ukrayna Savaşı ile birlikte Avrupa güvenlik mimarisi köklü bir dönüşüm sürecine girmiştir. 2014’te Kırım’ın ilhakı ve 2022’de başlayan Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgali, kıtadaki güvenlik algılarını temelden değiştirmiştir. Bu savaş, yalnızca iki ülke arasındaki bir çatışma değil; Avrupa güvenlik düzenini ve transatlantik ilişkileri yeniden şekillendiren yapısal bir kriz niteliği taşımaktadır.
Rusya, NATO’nun doğuya doğru genişlemesini ulusal güvenliğine tehdit olarak algılarken; NATO ve ABD’nin nükleer gücü, Avrupa’da sınırların zorla değişmeyeceği ilkesi ve ulusal ordular güvenliğin temel dayanaklarını oluşturmaktadır. Savaş, NATO’nun doğu kanadının güçlendirilmesine, savunma bütçelerinin artırılmasına ve enerji güvenliği konusundaki kırılganlıkların ortaya çıkmasına neden olmuştur.
NATO’nun 2022 Madrid Zirvesi’nde kabul ettiği Yeni Stratejik Konsept ile Rusya, müttefikler için en büyük ve doğrudan tehdit olarak tanımlanmış; caydırıcılık ve savunma yeniden merkeze alınmıştır. Siber ve uzay alanları da güvenliğin önemli unsurları arasında yer almıştır.
Avrupa Birliği ise Stratejik Pusula belgesi ile savunma alanında daha koordineli ve güçlü bir yapı kurmayı, stratejik özerkliğini artırmayı ve 2030’a kadar güvenlik kapasitesini geliştirmeyi hedeflemiştir.
Sonuç olarak Ukrayna Savaşı, Avrupa güvenlik mimarisini askeri, siyasi ve ekonomik boyutlarıyla yeniden şekillendiren bir dönüm noktası olmuş; NATO ve AB’nin güvenlik politikalarında belirgin bir yön değişikliğine yol açmıştır.
Hayrunnisa TÜRKCAN – SvS Stajyeri
